सा संस्कृतजालवृत्तिः। That Samskritam Blog

यदा वयं श्लोकान् पठामः तदा तेषाम् अर्थं ज्ञातुम् इच्छामः। तस्मात् अन्वयः एव श्लोकस्य ज्ञानाय कल्पते। यदा वयं श्लोकं वाक्यरूपेण रचयामः तदा अन्वयः इति उच्यते। एतस्मिन् लेखने वयम् अन्वयरचनायाः क्रमं पश्यामः। एतेन क्रमेन अन्वयः सिद्धः भवति।

अन्वयरचनायाम् केचन स्तराः सन्ति –

• क्रियापदम् – पठति, लिखति, खेलति, नयति, …
• कर्तपदस्य कृते प्रश्नः – कः, के / का, काः / किम्, कानि ?
• कर्तपदस्य कृते प्रश्नः – कः, के / का, काः / किम्, कानि ?

उदाहरणम् यथा – बालकः फलं खादति।

• क्रियापदम् – खादति
• कः खादति? – बालकः
• किम् खादति? – फलम्

उदाहरणम् यथा – छात्रा पाठं पठति।

• क्रियापदम् – पठति
• का पठति? – छात्रा
• कम् पठति? – पाठम्

उदाहरणम् यथा – कर्मकराः कार्यं कुर्वन्ति।

• क्रियापदम् – कुर्वन्ति
• के कुर्वन्ति? – कर्मकराः
• किम् कुर्वन्ति? – कार्यम्

उदाहरणम् यथा – नार्यः सङ्गीतं गायन्ति।

• क्रियापदम् – गायन्ति
• काः गायन्ति? – नार्यः (नारी → नार्यः)
• किम् गायन्ति? – सङ्गीतम्

प्रश्नवाचकशब्दानाम् पुनःस्मरणम्

यथा – कः, के / का, काः / किम्, कानि, तथा अन्याः विभक्तीः अपि पुनः स्मरामः।

	पुंल्लिङ्गः			स्त्रीलिङ्गः			नपुंसकलिङ्गः
विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	कः	कौ	के	का	के	काः	किम्	के	कानि
द्वितीया	कम्	कौ	कान्	काम्	के	काः	किम्	के	कानि
तृतीया	केन	काभ्याम्	कैः	कया	काभ्याम्	काभिः	केन	काभ्याम्	कैः
चतुर्थी	कस्मै	काभ्याम्	केभ्यः	कस्यै	काभ्याम्	काभ्यः	कस्मै	काभ्याम्	केभ्यः
पञ्चमी	कस्मात्	काभ्याम्	केभ्यः	कस्याः	काभ्याम्	काभ्यः	कस्मात्	काभ्याम्	केभ्यः
षष्ठी	कस्य	कयोः	केषाम्	कस्याः	कयोः	कासाम्	कस्य	कयोः	केषाम्
सप्तमी	कस्मिन्	कयोः	केषु	कस्याम्	कयोः	कासु	कस्मिन्	कयोः	केषु