सा संस्कृतजालवृत्तिः। That Samskritam Blog

क्वचित्पृथ्वीशय्यः क्वचिदपि च पर्यङ्कशयनः

क्वचिच्छाकाहारः क्वचिदपि च शाल्योदनरुचिः।

क्वचित्कन्थाधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो

मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम्॥

पदविभागः

क्वचित् पृथ्वीशय्यः क्वचित् अपि च पर्यङ्कशयनः क्वचित् शाकाहारः क्वचित् अपि च शाल्योदनरुचिः। क्वचित् कन्थाधारी क्वचित् अपि च दिव्याम्बरधरः मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखम् न च सुखम्॥

सन्धिः

• क्वचित् + अपि (जश्त्वसन्धिः)
• क्वचित् + शाकाहारः (श्चुत्वसन्धिः + छत्वसन्धिः)
• दिव्याम्बरधरः + मनस्वी (विसर्गसन्धिः उकारः + गुणसन्धिः)
• दुःखम् + न (अनुस्वारसन्धिः)

अन्वयः

(सः) क्वचित् पृथ्वीशय्यः क्वचित् अपि च पर्यङ्कशयनः (अस्ति)। (सः) क्वचित् शाकाहारः क्वचित् अपि च शाल्योदनरुचिः (अस्ति)। (सः) क्वचित् कन्थाधारी क्वचित् अपि च दिव्याम्बरधरः (अस्ति)। मनस्वी कार्यार्थी न दुःखम् न सुखम् च गणयति।

अन्वयार्थः

(सः) क्वचित् पृथ्वीशय्यः – somewhere he sleeps on the ground, क्वचित् अपि च पर्यङ्कशयनः (अस्ति) – and in some other place he sleeps on a soft, luxurious bed, (सः) क्वचित् शाकाहारः – somewhere he only eats vegetables, क्वचित् अपि च शाल्योदनरुचिः (अस्ति) – and in some other place he eats a delicious meal with grains, (सः) क्वचित् कन्थाधारी – somewhere he wears worn out rags, क्वचित् अपि च दिव्याम्बरधरः (अस्ति) – and in some other place he wears regal clothing as if he were a god, मनस्वी कार्यार्थी – a person who is sound-minded and determined to do great deeds, न दुःखम् न सुखम् च गणयति – does not differentiate between the pains and pleasures of the world

तात्पर्यम्

अस्मिन् श्लोके आत्मवतः कार्यशीलस्य मानवस्य गुणाः प्रकटीकृताः। कुत्रचित् सः शय्यां विना अपि पृथिव्याम् एव शेते। अन्यस्थले उत्तमाः शय्याः लभ्येरन् चेत् तासु शेते। कुत्रचित् केवलं शाकानि सन्ति चेत् तानि एव खादति। अन्यत्र लभ्यते चेत् सः ओदनसहितम् उत्तमभोजनं अपि करोति। कुत्रचित् सः जीर्णवस्त्रं धरति। अन्यत्र सः देवः इव अमबरं धृत्वा तिष्ठति। एवं दृढनिश्चयः कार्यशाली च पुरुषः इमानि दुःखानि सुखसमानि इति मत्वा सहते। तस्माद् एव तेन उत्तमानि कार्याणि क्रियन्ते।

This ślokaḥ describes the qualities of an intelligent and ambitious person. Somewhere they may sleep on the bare ground. Somewhere else, they might sleep on a soft, luxurious bed. Yet, somewhere else they might eat only vegetables. In other places, they may eat a delicious meal with grains. Someplace, they may wear only worn out rags and they may be dressed like a god elsewhere. Such a person who is intelligent and ambitious does not differentiate between pain and pleasure, taking them to be equal.